EROL GÜNGÖR MESELESİ VE MUHAFAZAKAR MİLLİYETÇİ KESİMİN GELECEĞİ – 1

ErolGungorMeselesi

EROL GÜNGÖR'ÜN HOCASI MÜMTAZ TURHAN 

Prof. Mümtaz Turhan (1908-1969)

Son bir aydır yapılan Erol Güngör tartışmaları neticesinde çoğu insan onun şahsında Türk Milliyetçiliği fikrini savunma yolunda dava adamlığı ortaya koyar derecede reaksiyon göstermiştir. Öncelikle Erol Güngör'ün ortaya koyduğu fikirler ve kendinden önceki eşhâsa yönelik değerlendirmelerin hiçbirisi layüs'el değildir. Zaten kendisinin de câmiâ içerisinde mümtaz ve tartışılmaz noktaya ulaşmasındaki etkenlerden birisi, kendisinden önceki milliyetçi fikriyata dair konuşmuş kişileri eleştirmesi ve ortaya dönem şartları mucibince yeni bir fikir koyması olmuştur. Erol Güngör bu noktadan bakıldığı zaman aslında kendi döneminde yapılması gerekeni yapmış, özeleştiri ile daha oturaklı ve halka yönelebilen ve ayakları yere basan bir milliyetçi tezâhür ortaya koymuştur. Ancak söylemlerinin tamamını nass kabul etmek, üzerine bir şey koymadan imân etmek ve eleştiriden muaf tutmak da millî fikirlerin Soğuk Savaş retoriğinden kurtulamamasına sebebiyet vermektedir. 21.yüzyılın çocuklarına milliyetçi fikirleri öğretmek isteyenlerin ve nesilleri bu fikriyât çerçevesinde yetiştirme yolunu seçenlerin hâlen daha başvurduğu yakın kaynaklar bundan 40 yıl öncesine çözüm arayan ve kendince bulan Erol Güngör eserlerinden ibârettir. Türk milliyetçiliği bu mânâda Erol Güngör'den sonra onun mertebesinde bir akademisyen ve fikir adamı yetiştirememiştir kanaâtindeyim.

Erol Güngör'ü anlamak için onu değerlendirirken hocası Mümtaz Turhan'dan bahsetmez isek olmazdı. Bu yazımda bu iki ismi birlikte değerlendirip zamanın şartlarına göre ne gibi yeni fikirler sunmuşlar, neyi amaçlamışlar; bunu yaparken eskiye nasıl eleştiri getirmiş ve ortaya sundukları fikirler kimlerin elinde günümüze nasıl taşınmıştır bunu irdeleyeceğim.

Mümtaz Turhan 1909 Erzurum doğumlu Millî Mücadele döneminde gençlik evresini geçirmiş bir aydındır. Onun fikir dünyamızda yer etmesini sağlayan sürecin başlangıcı Maârif Vekâleti eli ile Avrupa'ya öğrenci olarak gönderilmesidir. Eski münevverlerin aksine Fransa'da değil Almanya'da eğitim görmüş ve eskilerden farklı olarak düşünce sistemi kendine özgü bir hal almıştır. Frankfurt ve Berlin'de kaldığı yedi sene boyunca Max Wertheimer'den psikoloji dersleri almıştır. Bu isim onun olgulara bakışındaki teorik altyapının oluşmasında en büyük etkiyi yaratan isimdir. Zira Wertheimer Gestalt Psikolojisi denilen kuramın öncüsü idi. Mümtaz Turhan da bundan dolayı Türkiye'ye döndüğü 1935 yılından itibaren deneysel psikoloji alanında yürüttüğü çalışmalarında Gestaltçı teori üzerinden görüş geliştirdi. İngiltere'de Cambridge Üniversitesi'nde British Council bursu ile yaptığı çalışmalar ise 1944-1948 yılları arasına denk gelir ki bu yıllar milliyetçi câmiâda Zeki Velidi Togan ekolünden gelme Nihal Atsız ve arkadaşlarının en zorlu yıllarıdır. Bu pencereden bakıldığında Türkçüler arasında devlet nezdinde îtibar görenler arasında olduğu bir gerçektir.

Onu milliyetçi ve muhafazakâr aydınlar arasında popüler yapan çalışmalar ise 18.yüzyıldan itibaren toplumsal yapı, kültür ve devlet yönetimi konusunda Batı'ya yönelen Türkiye üzerinde gördüğü kültür değişmeleri problemlerine yönelik eserleridir. Bu eserler konuyu sosyal psikoloji açısından değerlendiren ve inceleyen ilk eserler olması sebebiyle değerlidir. Mümtaz Turhan'ı değerlendirme yaparken en çok etkileyen unsurlar Gestaltçı yaklaşım, İngiltere'de kaldığı sürede gördüğü İngiliz pozitivizmi ve Ziya Gökalp'in sosyoloji tezleri olmuştur. Turhan bu kriterler üzerinden Türk Kültürü'nün ve Batı Kültürü'nün değerlendirmesini yapmış, Batılılaşma serüvenimizdeki yanlışları ve yapılması gerekenleri ortaya koymuş ve 60'lı yıllarda yükselen sol değerlere karşı muhafazakar ve milliyetçi bloğun oluşumundaki entelektüel duruşun mimarı haline gelmiştir. Tüm meselesi Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan sonraki süreçte yaşadığı Batılılaşma idealinin içerisindeki modernleşme kavramının ne olduğu ve iktisadi kalkınma planlarının nasıl olacağıdır.

Aslında Mümtaz Turhan görüşleri itibarıyla günümüz İslâmcı ve muhafazakâr kesimlerine hitap eden bir sosyal bilimci hiç olmamıştır. Onun Kemâlist inkılaplara ya da aydınlara yönelttiği eleştiriler; bu kişi ve olgulara cepheden düşmanlık edecek olanların savunma kalkanı olarak asla kullanılmamalıdır. Türk milliyetçilerinin en nihâyetinde bu kullanıma da izin vermemesi elzemdir. Turhan kendinden önceki milliyetçi aydınlardan ziyâde, gidip gördüğü Avrupa'da bilimin toplum yaşantısının içerisine ne derece ve nasıl sirâyet ettiğini yerinde tetkik etmiş birisidir. Tanzîmat aydınları gibi Batı'ya hayranlıkla baktığı halde üzerlerindeki bin yıllık yükü bir anda atamamanın verdiği de-modernize görüşleri alarak Batılılaşmayı sadece giyim, kuşam, konuşma ve siyasi alanda gerçekleşecek bir mefkûre olarak değerlendirmemiştir. Turhan'a göre Türk devleti ve milleti Batı'ya yönelirken bilimi tam mânâsıyla kavramadan ve bilime Avrupa'da olduğu gibi toplumsal işlevini kazandırmadan ne kadar kendisine Batıcı ve modern derse desin ileriye gidemeyecektir. Bununla birlikte Turhan'ı ilk dönem aydınlardan ayıran başka bir özelliği ise modernleşme sürecini demokratikleşme ve hukuk kavramlarından bağımsız düşünmemiş olmasıdır. Tüm bunların oturtulması için ise en gerekli olarak eğitim reformunun yapılmasını her defasında dile getirmiştir.

Turhan bu yüzden Türk milliyetçiliği açısından değerlendirildiğinde Ziya Gökalp'ten sonra bu fikri görece "bilimsel" bir çerçeveye oturtan en önemli isimdir. Zaten milliyetçi çevrede Ziya Gökalp ekolünün devamı olarak nitelendirilir. Türk Ocaklılar geleneğinin Hamdullah Suphi sonrası akademyada etkili olabilen Fahri Fındıkoğlu ve Osman Turan ile birlikte önemli bir ismidir. Cumhuriyet döneminde muhafazakâr milliyetçi aydınların gündemlerini, kültürel muhâfaza meselelerinden millet modernleşmesine çekmesi açısından da önemlidir. Bu modernleşmeyi yukarıda bahsettiğim kavramlar çerçevesinde gerçekleştirmek arzusunda olan Mümtaz Turhan, Türk milliyetçiliğinde kalkınmacı, modernleşmeci ve projeci söylemlerin de bânîsi konumundadır. Türk sağında DP-AP çizgisinin 60'lı yıllarda daha da hızlanan projeci yönüne Mümtaz Turhan yoluyla Türk milliyetçileri de katılırlar.

Modernleşme ve ilerleme ona göre CHP'nin inkılaplarda yaptığı gibi kurumların, kanunların ya da bazı kültürel unsurların devralınması yoluyla gerçekleşmeyecektir. Bunu milliyetçi camia içerisinde, Nihal Atsız'ın daha konsolide olmuş hareketi dışında, dillendiren ve geniş kesimlerin düşüncesine gark ettiren ilk isimdir. Bu sebepten muhafazakâr milliyetçi kesimler "hakiki batılılaşma" ve "gerçek modernleşme" kavramlarının kendileri eliyle gerçekleşeceği fikrini Turhan'dan ve daha sonra da onu besleyen Erol Güngör'den alacaklardır.

Mümtaz Turhan, Yılmaz Özakpınar'ın deyişiyle ülkenin gidişâtından duyduğu kaygılar nedeniyle aslında hiç de girişmeyeceği bir işe atılacaktır. Bilimsel yaklaşımı da önceleyen bir gündelik siyasete ışık tutma ihtiyacı… 1960'lı yıllarda sol sosyalist hareketlerin yükselişe geçmiş olması tüm aydınlar arasında merakla izlenen bir politik görüntü haline gelmiştir. Geçmişte muhafazakâr milliyetçilerin de tasvip etmediği şekilde "Türkçü" hatta ırkçı nitelikte fiiller gerçekleştiren CHP örgütleri ve aydınları, değişen konjonktür gereği ve Sovyetler Birliği'nin gücünün de etkisi ile sol Kemalizm furyasına başlamışlardı. Niyetleri kimilerine göre yükselen solu sokak hareketleri ve marjinal unsurların elinden kurtararak kurucu parti CHP üzerinde birleştirmek ve iktidar olmak; kimilerine göre ise 1950 yılından beri engel olunamayan "gerici-sağcı" ve "karşı devrimci" grupların önünü kesmek adına asker-öğrenci birlikteliği neticesinde sol bir darbe ile iktidar olup Kemâlist inkılapların devamını gerçekleştirmek… Bu görüşlerin aydınlar çevresindeki en önemli organları Kadro ve Yön dergileri olmuştur. Bu durum Mümtaz Turhan ve Tarık Buğra'nın bunlara alternatif olarak modern, milliyetçi ve mukaddesatçı bir dergi çıkarmalarına neden olmuştur. Bu derginin adı "Yol Dergisi"dir. Turhan, zamanın da vermiş olduğu hava ile gündelik siyaset yazılarını "Yol'un Görüşü" adlı başmakaleleri ile bu dergide neşretmiştir.

Bu yazılarından hareketle Mümtaz Turhan, kendisinden önceki birikimin de üzerine koyarak Türk milliyetçiliğinin "tepkici milliyetçilik"ten "yapıcı milliyetçiliğe" evrilmesinde en önemli isimlerden birisi olmuştur. Bu daha sonraki isimler elinde ve Türk milliyetçiliğinin gündelik siyasete yönelik uygulamaları ile ne kadar gerçekleşmiş ya da gerçekleşmemiştir, orasını ayrı bir yazıda dile getirmeyi düşünüyorum. En nihâyetinde Turhan'ın formüle etmeye çalıştığı Türk milliyetçiliği daha sonra Erol Güngör ve Dündar Taşer eliyle geliştirilecek ve MHP'nin siyâsal programının büyük kısmını oluşturacaktır. Özellikle Alparslan Türkeş'in 9 Işık Doktrini ile birçok görüşlerinin paralel olması bununla açıklanabilir. Turhancı Türk milliyetçiliği sol Kemalist ve sosyalist aydınları yarı-aydın modelin başat isimleri sayarken ortaya koyduğu "doğru modernleşme" teorileri ile bu yarı-aydın tipolojisini de bitirmiş olacaktı. Turhan Projeleri diye adlandırılan siyâsî, sosyal ve iktisâdî alanda hayata geçirilmek istenen projeler medeniyet unsurlarını hukukta, özgürlük anlayışında, bilimsel ve teknolojik anlayışta görür. Turhan tüm bu unsurları, kendi döneminde henüz oluşmadığını düşündüğü, "milli kültür" unsurları olarak adlandırır. Bu projeler, milliyetçiliğin bir burjuva modernleşme projesi olarak görüldüğü önerilerdir. Bu unsurlara sahip nesillerin yetiştirilmesi ve topluma kazandırılması gerekliliğinden bahseden Turhan'ın ortaya koyduğu anlayışa göre; tüm Türk milleti teknikle hemhâl edilip birinci sınıf aydın veya teknik açıdan üst düzey uzman statüsünde yetiştirildiğinde yarı aydın tiplere gerek duyulmayacaktır. Yukarıda da bahsettiğimiz gibi Turhan'a göre sosyalist ve sol Kemalist aydınlar Türkiye'deki aydın kıtlığı sebebiyle değer verilen, aslında kültürel ve psikolojik olarak hastalık diye nitelendirdiği, sola ruhunu satmış yarı-aydın tiplerdir.

Tüm bunlarla birlikte işin aslına geri dönecek olursak Mümtaz Turhan "Kültür Değişmeleri" adlı eserinde özetle modernleşme serüvenimizi yazmıştır. Kabaca üç faktörden bahsetmiş ve bunların şekil, yarar ve anlam olduğunu dile getirmiştir. Ona göre şekil ve yarar, işin en basit ve hatta hayata geçirilen tarafıydı. Batı'dan şeklî benzerlikler ve şeklen kurumlar almak kolay ancak Batı'yı asıl geliştiren "ilim zihniyeti"ni almak ve Batı'nın olaylar ve olgular karşısında nasıl düşündüğü "anlamak" ve tatbik etmek en zoruydu. Bu sebepten 1956 yılında Remzi Oğuz Arık'ı anma toplantısında hem CHP hem de DP dönemlerine ağır eleştiriler getirerek "Milliyetçiyiz dediler, fakat milliyetin bütün unsurlarını reddettiler; Milliyetçileri hapishanelere attılar. Halkçıyız dediler, halkla zerre kadar alakadar olmadılar. "Köylü efendimizdir" dediler fakat köylüyü devlet şehrinden geçirmediler." gibi sözler sarf ederek kendi zamanına kadar gelmiş olan batılılaşma politikalarını tümden reddederken yeni bir milliyetçilik, yeni bir halkçılık, yeni bir köycülük fikri gerektiğinin mesajını vermiş oluyordu. O dönemde daha muhafazakâr düşünen Türk milliyetçilerinin siyasî arenada CHP ve DP kadar etkili bir alanı olmadığını varsayar isek CKMP ve MHP ile bu alandaki boşluğu dolduracak olan Türk milliyetçilerine de basit bir yol haritası çizmiş oluyordu.

Tartışmaların merkezinde bulunan Erol Güngör'ü anlayabilmek, iyi değerlendirmek ve tenkîd edebilmek için öncelikle hocası Mümtaz Turhan'ın görüşlerini, ilmî ve siyasî alandaki etkilerini doğru okumak zorundayız. Bu sebeple Erol Güngör'e ve daha sonrasında onun çevresinde gelişecek olan muhafazakâr milliyetçi çizgiye değinmeden önce, Mümtaz Turhan hakkında kısa da olsa görüşlerimi ve değerlendirmelerimi sunmak istedim. Bir sonraki yazıda Erol Güngör'ü merkeze koyarak bir değerlendirme yapmak niyetindeyim. Daha sonra ise Aydınlar Ocağı, Türk-İslâm Sentezi, Yeşil Kuşak Projesi ve 90'lardan günümüze gelen milliyetçi aydınların değişimleri ile milliyetçilerin İslâmcı-Muhafazakâr kesimlerle olan ilişkilerini kendimce anlatmaya çalışacağım.

FATİH'İN TORUNU
VELEV Kİ...

İlgili İletiler

 

Yorumlar (0)

Henüz Yorum Yapılmamış

By accepting you will be accessing a service provided by a third-party external to https://www.tahtapod.com/